हनुमान भक्ति माधुरी’ (Hanuman Bhakti Madhuri) का अर्थ है हनुमान जी की भक्ति का वह आनंद, मिठास और रस जो भक्त को प्राप्त होता है। यह केवल पूजा-पाठ या कर्मकांड नहीं है, बल्कि एक गहरी भावनात्मक और आध्यात्मिक अनुभूति है।
हनुमान जी की भक्ति का अर्थ है:
सेवा भाव (निःस्वार्थ प्रेम): हनुमान जी की भक्ति का मूल आधार है श्रीराम के प्रति उनका अनन्य और निःस्वार्थ सेवा भाव। उनकी भक्ति मांगना नहीं, बल्कि देना सिखाती है। भक्त भी उनसे बल, बुद्धि और विद्या मांगते हुए, अंततः ईश्वर (राम) की सेवा करने की प्रेरणा लेता है।
समर्पण (Surrender): जीवन के सभी सुख-दुख, सफलता-विफलता को प्रभु के चरणों में समर्पित कर देना, यह जानते हुए कि वे ही सब संकटों का निवारण करेंगे (‘संकट कटै मिटै सब पीरा’)।
नाम जप: हनुमान चालीसा, सुंदरकांड और सबसे महत्वपूर्ण, श्री राम नाम का निरंतर स्मरण।
बालसूर्यसमप्रभं, करालवदनं प्रभो।
रामदूतं महावीरं, प्रणमामि पुनः पुनः॥
अञ्जनानन्दनं वीरं, कीर्त्याधारं दयामयं।
संकटच्छेदनं नित्यं, भजामि मारुतात्मजम्॥
रामनामस्य रत्नाकरं, भक्तकल्पलतापतिम्।
शरणं मे कपिश्रेष्ठं, भावभीतिहरं प्रभुम्॥
वज्रदेहमहावेगं, सर्वदुःखनिवारणम्।
अभयप्रदं करं वन्दे, हनुमन्तं दयानिधिम्॥
सुग्रीवसचिवं धीरं, लंकादाहविनायकम्।
दुःस्वप्ननाशनं नित्यं, हनुमन्तं स्मराम्यहम्॥
यत्र यत्र रघुनाथकथाऽक्षरं, तत्र तत्र स्थितो विभुः।
भक्तानुग्रहकारिणं, नमामि मारुतात्मजम्॥
पवनपुत्र प्रसीद त्वं, दीनानाथं नमाम्यहम्।
कृतक्रत्यो भवाम्यद्य, तव नामस्मरणेन च॥
फलश्रुति
स्तोत्रं हनुमतस्तस्य भक्तिमाधुर्यवर्धनम्।
यः पठेत् श्रद्धया नित्यं, स याति राममन्दिरम्॥
-हे प्रभु हनुमान! आप बाल सूर्य की तरह तेजस्वी हैं, भयानक मुखाभिमान से दुष्टों के लिए डरावने हैं। आप श्रीराम के दूत एवं महान वीर हैं। मैं आपको बार-बार नमन करता हूँ।
-हे अंजना के पुत्र! आप महान वीर हैं, आपकी कीर्ति अनंत है और आप दयालु हैं। जो भी कष्ट हो, आप उसे दूर करते हैं। ऐसे मारुतनंदन (पवनपुत्र) को मैं सदा भजता हूँ।
-आप राम नाम के समुद्र हैं—अर्थात राम के नाम और गुणों के भंडार। भक्तों की इच्छाओं को पूर्ण करने वाली कल्पलता के स्वामी हैं। हे श्रेष्ठ कपि! आप भक्तों के भय और दुःख दूर करते हैं। मैं आपकी शरण में आता हूँ।
-आपका शरीर वज्र (इंद्र के अस्त्र) जैसा कठोर और असीम गति वाला है। आप सभी प्रकार के दुःखों का नाश करते हैं। आप जो भी हाथ उठाते हैं, वह भक्तों को निर्भयता देता है। ऐसे दयामय हनुमान को मैं प्रणाम करता हूँ।
-आप सुग्रीव के प्रधान मंत्री (मुख्य सलाहकार) और अति धैर्यवान हैं। आप ही लंका-दहन का कार्य करने वाले महानायक हैं। बुरे स्वप्नों और भय का नाश करने वाले हनुमान को मैं नित्य स्मरण करता हूँ।
-जहाँ-जहाँ श्रीराम की कथा कही जाती है, वहाँ-वहाँ आप स्वयं उपस्थित रहते हैं। आप भक्तों पर सदैव अनुग्रह करने वाले हैं। ऐसे पवनपुत्र हनुमान को मैं नमस्कार करता हूँ।
-हे पवनपुत्र! मुझ पर प्रसन्न हों। मैं दीनों का नाथ मानकर आपकी शरण में हूँ। आपके नाम का स्मरण करने से आज मैं धन्य हो गया हूँ।
-यह स्तोत्र हनुमानजी की भक्ति-माधुरी (भक्ति की मिठास और गहराई) को बढ़ाने वाला है। जो व्यक्ति इसे श्रद्धा के साथ प्रतिदिन पढ़ता है, वह अंततः श्रीराम के धाम (चरणों) को प्राप्त करता है।
– Hey Prabhu Hanuman! Aap baal soorya ki tarah tejस्वi hain, aur apne bhayankar roop se dushhton ko dara dete hain. Aap Shri Ram ke dūt aur mahaaveer hain. Main aapko baar-baar pranam karta hoon.
– Hey Anjana ke putra! Aap mahaan veer hain, aapki kirti anant hai aur aap daya se bhare hue hain. Jo bhi sankat aaye, aap use door kar dete hain. Aise Marut-Nandan (Pavan Putra) ko main sada bhajta hoon.
– Aap Ram Naam ke samundar hain — matlab Ram ke naam aur gunon se paripurn. Aap bhakton ki ichchha poori karne wali kalp-latā ke swami hain. Hey Shreshth Kapi! Aap bhakton ka bhay aur dukh door karte hain. Main aapki sharan mein aata hoon.
– Aapka sharir vajra jaisa majboot aur gati apar hai. Aap har tarah ke dukh ka naash karte hain. Aapka utha hua haath bhakton ko nishchint aur nirbhay banata hai. Aise daya-ke-sagar Hanuman ko main pranam karta hoon.
– Aap Sugriv ke mukhya salahkar aur bahut hi dheer veer hain. Lanka ko jalane ka mahaan kaarya bhi aapne hi kiya. Bure sapnon aur dar ka naash karne wale Hanuman ko main nitya smaran karta hoon.
– Jahan-jahan Shri Ram ki katha hoti hai, wahan-wahan aap swayam upasthit rehte hain. Aap bhakton par sada anugrah karne wale hain. Aise Pavan-Putra Hanuman ko main naman karta hoon.
– Hey Pavan Putra! Mujh par kripa karein. Main apne ko aapka sharanagat maanta hoon. Aaj aapka naam simran karke main dhanya ho gaya hoon.
– Ye stotra Hanuman ji ki bhakti ki madhurta ko badhata hai. Jo vyakti ise shraddha se roz padhta hai, wo ant mein Shri Ram ke dham ko prapt karta hai.
“Hanuman Bhakti Madhuri” ka matlab hai Hanuman ji ki bhakti ka wo aanand, mithaas aur ras jo ek bhakt ko mehsoos hota hai. Yeh sirf pooja-path ya karmkand nahi hota, balki ek gehri bhaavnaatmak aur adhyatmik anubhooti hoti hai.
Hanuman ji ki bhakti ka matlab:
1. Seva Bhav (Nishkaam Prem):
Hanuman ji ki bhakti ka sabse bada aadhaar hai unka Shri Ram ke prati ananya aur nishkaam seva bhav. Unki bhakti maangna nahi, balki dena sikhati hai.
Bhakt unse bal, buddhi, vidya maangta hai, lekin saath hi Prabhu Ram ki seva karne ki prerana bhi paata hai.
2. Samarpan (Surrender):
Zindagi ke saare sukh-dukh, safalta-asafalta ko Prabhu ke charnon mein samarpit kar dena.
Yeh bharosa rakhna ki wahi humare har sankat ko door karenge — “Sankat kathe mite sab peera…”
3. Naam Jap:
Hanuman ji ki bhakti ka ek mahatvapurn roop hai unka naam aur Shri Ram ka naam smaran karna—
• Hanuman Chalisa
• Sundar Kand
• Ram Naam ka nirantar jap
Yeh sab milkar bhakti ko madhur aur anandmay bana dete hain.
